เพร็พป้องกันเอชไอวีจากการใช้เข็มร่วมกันได้ แต่ไม่ทั้งหมด และไม่ได้มาแทนเข็มสะอาด [1, หน้า 6, 97] [4] งานวิจัยที่ทำในกรุงเทพฯ กับคนที่ฉีดสารเสพติด 2,413 คน พบว่ากลุ่มที่ได้ยาจริงติดเชื้อเอชไอวีน้อยกว่ากลุ่มที่ได้ยาหลอกราวครึ่งหนึ่ง [2] และแนวทางเพร็พของไทยปี 2568 นับการใช้อุปกรณ์ฉีดยาร่วมกันเป็นความเสี่ยงที่ใช้เพร็พป้องกันได้ [1, หน้า 12]
เพร็พป้องกันเอชไอวีจากการใช้เข็มร่วมกัน งานวิจัยในกรุงเทพฯ พบอะไร
หลักฐานมาจากงานวิจัยชื่อ Bangkok Tenofovir Study ซึ่งทำในคลินิกบำบัดยาเสพติดของกรุงเทพมหานคร 17 แห่ง อาสาสมัครเป็นคนอายุ 20 ถึง 60 ปีที่ไม่มีเชื้อเอชไอวี และฉีดสารเสพติดในช่วงหนึ่งปีก่อนเข้าร่วม โครงการรับอาสาสมัครตั้งแต่มิถุนายน 2548 ถึงกรกฎาคม 2553 รวม 2,413 คน แล้วสุ่มให้กินยาต้านไวรัสเทโนโฟเวียร์ทุกวัน หรือกินยาหลอก [2]
ผู้วิจัยติดตามอาสาสมัครเฉลี่ยคนละ 4 ปี ระหว่างนั้นมีอาสาสมัครติดเชื้อเอชไอวี 50 คน เป็นกลุ่มที่ได้ยาจริง 17 คน และกลุ่มยาหลอก 33 คน คิดเป็นการติดเชื้อที่ลดลงร้อยละ 48.9 ผู้วิจัยรายงานช่วงความไม่แน่นอนของตัวเลขนี้ไว้ตั้งแต่ร้อยละ 9.6 ถึง 72.2 [2]
รายงานอีกฉบับในวารสาร PLoS One ปี 2014 วิเคราะห์ข้อมูลชุดเดียวกัน แล้วพบว่าการใช้เข็มร่วมกัน อายุ 20 ถึง 29 ปี และการถูกคุมขังในเรือนจำ สัมพันธ์กับการติดเชื้อ ส่วนพฤติกรรมทางเพศที่อาสาสมัครรายงานไม่สัมพันธ์ ผู้วิจัยจึงเห็นว่าผลที่ลดลงน่าจะมาจากการติดเชื้อทางเข็มที่น้อยลง [2]
ตัวเลขราวครึ่งหนึ่งต้องอ่านอย่างไร และการกินสม่ำเสมอเกี่ยวอย่างไร
ตัวเลขนี้ต้องอ่านคู่กับสิ่งที่เกิดในโครงการ อาสาสมัครได้ตรวจเอชไอวีทุกเดือนและได้รับคำปรึกษาเรื่องลดความเสี่ยงเป็นรายคน สัดส่วนคนที่รายงานว่าฉีดสารในสามเดือนที่ผ่านมาลดจากร้อยละ 62.7 ตอนเริ่ม เหลือร้อยละ 22.7 ในเดือนที่สิบสอง ส่วนคนที่รายงานว่าใช้เข็มร่วมกับผู้อื่นลดจากร้อยละ 18.1 เหลือร้อยละ 2.4 ผู้วิจัยเห็นว่าอาจเป็นผลจากบริการป้องกันและการตรวจทุกเดือนในโครงการ [2]
แนวทางเพร็พของไทยสรุปงานวิจัยนี้ว่า เมื่อดูเฉพาะคนที่กินยาครบอย่างน้อยร้อยละ 71 และตรวจพบยาในเลือด การตรวจพบยาสัมพันธ์กับความเสี่ยงติดเชื้อที่ลดลงร้อยละ 74 ช่วงความไม่แน่นอนอยู่ที่ร้อยละ 17 ถึง 94 [1, หน้า 97]
หลังประกาศผล ผู้วิจัยเสนอเพร็พให้อาสาสมัครเดิมใช้ต่ออีกหนึ่งปี โดยไม่มีกลุ่มยาหลอก ผู้รับยาต้องมากินที่คลินิกหรือในเรือนจำ ไม่ได้รับยากลับไปกินเอง คนที่กลับมาและเข้าเกณฑ์ 1,315 คน เลือกเริ่มเพร็พ 798 คน หรือร้อยละ 61 แต่ในกลุ่มที่กลับมาติดตามอย่างน้อยหนึ่งครั้ง 570 คน กินยาเฉลี่ยเพียงร้อยละ 38.5 ของจำนวนวันที่ติดตาม [3]
ช่วงนั้นมีคนติดเชื้อเอชไอวี 1 คน ซึ่งไม่ได้กินยามาสองเดือนก่อนตรวจพบ และไม่มีรายงานอาการไม่พึงประสงค์ร้ายแรงที่เกี่ยวกับยา ผู้วิจัยเขียนไว้ว่าการกินยาตามที่กำหนดเป็นปัจจัยสำคัญต่อผลของเพร็พ [3]
แนวทางเพร็พของไทยเขียนถึงคนที่ใช้เข็มไว้อย่างไร
แนวทางการจัดบริการยาป้องกันก่อนการสัมผัสเชื้อเอชไอวีประเทศไทย ปี 2568 ของกรมควบคุมโรค เขียนข้อบ่งใช้ไว้ว่าเพร็พใช้ป้องกันเอชไอวีก่อนสัมผัส ทั้งทางเพศสัมพันธ์และทางการใช้อุปกรณ์ฉีดยาร่วมกัน คนที่มีประวัติใช้อุปกรณ์ฉีดยาร่วมกันอยู่ในรายการผู้ที่ควรได้รับคำปรึกษาเรื่องเพร็พ [1, หน้า 12]
เรื่องรูปแบบการกิน แนวทางบอกว่าหลักฐานทางคลินิกในคนที่ฉีดสารเสพติดเป็นการกินเพร็พทุกวัน [1, หน้า 11] [2] ส่วนการกินเฉพาะช่วง ถ้าความเสี่ยงมาจากการใช้อุปกรณ์ฉีดยาร่วมกัน แนวทางแนะนำรูปแบบที่เรียกว่า 2:7 และจะใช้คำแนะนำนี้ไปจนกว่าจะมีหลักฐานเพิ่ม ถ้าเสี่ยงทางเพศสัมพันธ์อย่างเดียว เลือกรูปแบบตามเพศของตนได้ [1, หน้า 38, 50]
จำนวนเม็ดและเวลาที่ต้องกินให้ทำตามที่แพทย์หรือเจ้าหน้าที่คลินิกกำหนด ที่มาของรูปแบบนี้อ่านได้ในบทความ เพร็พ 2:7 คืออะไร ใครต้องกินต่ออีก 7 วัน
| ชนิดของเพร็พ | ข้อมูลเรื่องความเสี่ยงทางเข็ม |
|---|---|
| ชนิดกิน | มีงานวิจัยในคนจากกรุงเทพฯ รองรับ [1, หน้า 11] [2] |
| ชนิดฉีดเข้ากล้ามเนื้อ | ข้อมูลในคนยังจำกัด มีเพียงการศึกษาในสัตว์ที่สนับสนุนว่าป้องกันได้ [1, หน้า 39] |
| ชนิดฉีดใต้ผิวหนัง | ยังรอผลงานวิจัย และตอนที่แนวทางออกยังไม่มีใช้ในไทย [1, หน้า 45, 49] |
เพร็พไม่ได้มาแทนเข็มสะอาด ต้องใช้คู่กับอะไร
องค์การอนามัยโลก (WHO) จัดเพร็พเป็นหนึ่งในชุดบริการสำหรับคนที่ฉีดสารเสพติด เคียงกับบริการลดอันตราย ได้แก่ โครงการเข็มและกระบอกฉีดยา การรักษาด้วยยาทดแทนสารกลุ่มโอปิออยด์ และยานาล็อกโซนสำหรับภาวะใช้สารเกินขนาด [4] แนวทางไทยเขียนว่าเพร็พเป็นส่วนหนึ่งของการป้องกันหลายวิธีร่วมกัน เช่น ถุงยางอนามัย การตรวจโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ และการใช้เข็มสะอาด [1, หน้า 6]
เข็มไม่ได้พามาแค่เอชไอวี WHO ระบุว่าการใช้อุปกรณ์ฉีดร่วมกันหรือใช้ซ้ำส่งต่อเชื้อที่ติดต่อทางเลือดได้เร็ว และคนที่ฉีดสารเสพติดแบกรับภาระจากไวรัสตับอักเสบบีและซีมากเกินสัดส่วน [4] สิ่งที่ใช้คู่กับเพร็พมีดังนี้
- เข็มและอุปกรณ์ใหม่ของตัวเอง ไม่ใช้ร่วมหรือใช้ซ้ำ [4]
- ถุงยางอนามัย เพราะกรมควบคุมโรคระบุว่าเพร็พไม่ลดโอกาสติดโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์อื่น [5]
- การตรวจไวรัสตับอักเสบซี ซึ่งแนวทางไทยแนะนำให้ตรวจคัดกรองผู้รับเพร็พทุกราย และผลบวกไม่ใช่ข้อห้ามของการรับเพร็พ [1, หน้า 23]
- วัคซีนไวรัสตับอักเสบบี ซึ่งอยู่ในชุดบริการที่ WHO แนะนำ [4]
ไปขอเพร็พอย่างไร ถ้ายังไม่พร้อมเล่าเรื่องการใช้สาร
ข้อมูลที่เปิดอ่านเมื่อ 6 ตุลาคม 2569 หน้าสิทธิประโยชน์ของกรมควบคุมโรคเขียนว่าเพร็พฟรีสำหรับทุกคน ใช้บัตรประชาชน รับได้ที่หน่วยบริการสุขภาพที่ร่วมจัดบริการเพร็พกับ สปสช. [6] ส่วนเพร็พชนิดฉีดเข้ากล้ามเนื้อ แนวทางปี 2568 ระบุว่าเป็นบริการแบบเสียค่าใช้จ่าย [1, หน้า 38]
แนวทางไทยให้บริการเพร็พแก่ผู้ที่ประสงค์รับโดยไม่มีหลักเกณฑ์ด้านความเสี่ยง [1, หน้า 12] คุณจึงไม่จำเป็นต้องเล่าทุกอย่างในครั้งแรก แต่แนวทางมีคำแนะนำรูปแบบการกินสำหรับความเสี่ยงทางเข็มโดยเฉพาะ [1, หน้า 38] ถ้าบอกได้ว่าความเสี่ยงมาจากเข็ม ควรบอกเจ้าหน้าที่ ก่อนเริ่มจะมีการตรวจเอชไอวี และมีการตรวจไวรัสตับอักเสบบี [1, หน้า 16, 22] ซึ่งอธิบายไว้ในบทความ ไวรัสตับอักเสบบีกับ PrEP: ตรวจเมื่อไร และทำไมห้ามหยุดยาเอง
WHO ระบุว่าการตีตรา การเลือกปฏิบัติ และการเอาผิดทางกฎหมาย มักกันคนที่ฉีดสารเสพติดออกจากบริการสุขภาพ [4] ถ้าหน่วยบริการแรกทำให้อึดอัด ลองสอบถามหน่วยอื่นที่ร่วมจัดบริการเพร็พได้ ภาพรวมของเพร็พอ่านต่อได้ที่หน้า PrEP: วางแผนป้องกัน HIV ก่อนมีโอกาสสัมผัสเชื้อ ของมูลนิธิเพื่อรัก (Love Foundation)
คำถามที่พบบ่อย
เพร็พใช้แทนเข็มใหม่ได้หรือเปล่า
ไม่ได้ งานวิจัยในกรุงเทพฯ พบว่าการติดเชื้อลดลงราวครึ่งหนึ่ง ไม่ใช่ทั้งหมด [2] และเข็มยังพาเชื้อที่ติดต่อทางเลือดชนิดอื่นมาได้ [4]
เลิกฉีดไปแล้วแต่ยังกังวล ขอเพร็พได้ไหม
ได้ แนวทางไทยระบุว่าผู้ที่สนใจขอรับบริการได้โดยไม่มีข้อกำหนดเรื่องประวัติความเสี่ยง [1, หน้า 12]
กินเมทาโดนอยู่ ใช้เพร็พร่วมได้ไหม
ตารางยาในแนวทางเพร็พของไทยระบุว่ายาบำบัดการใช้สารเสพติด รวมถึงเมทาโดน ใช้ร่วมกับเพร็พได้ [1, หน้า 105] ให้แจ้งยาทุกตัวที่ใช้อยู่กับเจ้าหน้าที่ และไม่ปรับยาเอง
เพร็พชนิดฉีด มีข้อมูลเรื่องเข็มแค่ไหน
แนวทางไทยปี 2568 ระบุว่าการป้องกันทางเข็มของชนิดฉีดเข้ากล้ามเนื้อยังมีข้อมูลในคนจำกัด [1, หน้า 39] ชนิดฉีดใต้ผิวหนังยังรอผลงานวิจัย แต่คนที่ฉีดสารเสพติดใช้เพร็พชนิดฉีดป้องกันเอชไอวีทางเพศสัมพันธ์ได้ [1, หน้า 45, 49]
เพิ่งใช้เข็มต่อจากคนอื่นเมื่อวาน ต้องทำอย่างไร
กรมควบคุมโรคระบุว่ายาเป๊ปเหมาะกับผู้ที่ใช้เข็มฉีดยาร่วมกับผู้อื่นด้วย ต้องเริ่มกินภายใน 72 ชั่วโมง ยิ่งเร็วยิ่งลดโอกาสติดเชื้อ และกินต่อเนื่อง 1 เดือน [5] รับได้ที่โรงพยาบาลของรัฐ [6] ถ้าเลย 72 ชั่วโมงแล้วก็ยังควรไปพบแพทย์ เพราะแนวทางเอชไอวีของไทยให้แพทย์พิจารณาเป็นราย ๆ ไป
สรุป
- งานวิจัยในกรุงเทพฯ กับ 2,413 คน พบว่าเพร็พชนิดกินลดการติดเชื้อเอชไอวีในคนที่ฉีดสารเสพติดได้ราวครึ่งหนึ่ง [2]
- ผู้วิจัยระบุว่าการกินยาตามที่กำหนดเป็นปัจจัยสำคัญต่อผลของเพร็พ [3]
- แนวทางไทยปี 2568 นับการใช้อุปกรณ์ฉีดยาร่วมกันเป็นข้อบ่งใช้ และไม่ตั้งเงื่อนไขความเสี่ยงก่อนให้บริการ [1, หน้า 12]
- เพร็พใช้คู่กับเข็มสะอาด ถุงยางอนามัย และการตรวจไวรัสตับอักเสบ ไม่ได้ใช้แทนกัน [1, หน้า 6] [4]
ถ้ายังใช้เข็มอยู่ หรือมีคู่ที่ใช้เข็ม คุณไปถามเรื่องเพร็พได้โดยไม่ต้องรอให้เลิกใช้สารก่อน [1, หน้า 12]
หมายเหตุ บทความนี้ให้ข้อมูลความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัย และไม่ใช่คำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคล เรื่องยาและการรักษาเป็นการตัดสินใจร่วมกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลคุณ ไม่ควรซื้อ เริ่ม หยุด หรือปรับยาด้วยตัวเอง หากมีข้อสงสัยเกี่ยวกับสุขภาพของตัวเอง ปรึกษาเจ้าหน้าที่สาธารณสุขหรือคลินิกใกล้บ้านได้เสมอ
แหล่งอ้างอิง
- [1] แนวทางการจัดบริการยาป้องกันก่อนการสัมผัสเชื้อเอชไอวีประเทศไทย ปี 2568 กรมควบคุมโรค
- [2] รายงานปัจจัยของการติดเชื้อในงานวิจัย Bangkok Tenofovir Study วารสาร PLoS One ปี 2014
- [3] รายงานช่วงให้เพร็พต่ออีกหนึ่งปีหลังงานวิจัยเดียวกัน วารสาร Lancet HIV ปี 2017
- [4] หน้าข้อมูลเรื่องคนที่ฉีดสารเสพติด องค์การอนามัยโลก
- [5] การป้องกันการติดเชื้อเอชไอวี เพร็พและเป๊ป กรมควบคุมโรค
- [6] สิทธิประโยชน์ด้านเอชไอวี กรมควบคุมโรค



